Podział administracyjny Księstwa Warszawskiego

Podział administracyjny Księstwa Warszawskiego regulował art. 64 Konstytucji Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807.

Jednostką podziału administracyjnego pierwszego stopnia był departament. Departamenty dzieliły się na powiaty, powiaty z kolei na gminy wiejskie i gminy miejskie. Departamentami kierowali prefekci, powiatami zaś podprefekci. Prefekci i podprefekci podlegali osobiście ministrowi spraw wewnętrznych. Największymi miastami zarządzali prezydenci, pozostałymi miastami burmistrzowie. Prezydenci pochodzili z nominacji króla Fryderyka Augusta I i podlegali prefektom, burmistrzowie mianowani byli przez ministra spraw wewnętrznych i podlegali podprefektom.

Choć podział administracyjny Księstwa Warszawskiego sankcjonował zmodyfikowany podział administracyjny Prus Południowych i Prus Nowowschodnich z 1796 i w zamierzeniu miał być jedynie podziałem tymczasowym, przetrwał aż do 1816 i stał się wzorem dla podziału administracyjnego kraju na województwa w czasach Królestwa Polskiego.

Okres przejściowy 1807

Dekret Napoleona z 14 stycznia 1807 roku ustanawiający Komisję Rządzącą ustalał przyszły podział kraju na 6 departamentów: warszawski, poznański, kaliski, bydgoski, płocki i białostocki. Z wyjątkiem nieistniejącego w Prusach departamentu bydgoskiego, pozostałe jednostki administracyjne odpowiadały departamentom Prus Południowych i Prus Nowowschodnich. Departament bydgoski tworzono w oparciu o deputację będącą częścią departamentu kwidzyńskiego Prus Zachodnich. Deputacja bydgoska obejmowała Obwód Nadnotecki zagarnięty podczas I rozbioru. W jej skład wchodziły powiaty: bydgoski, wałecki, kamieński i inowrocławski. Przejściowo w skład departamentu wchodził również powiat chojnicki. Ostatecznie na mocy pokoju w Tylży w departamencie bydgoskim pozostały powiaty bydgoski i inowrocławski oraz małe części wałeckiego i kamieńskiego. Do departamentu włączono też powiaty chełmiński (lecz bez Grudziądza) i michałowski, wchodzące wcześniej w skład departamentu kwidzyńskiego (utworzono z części ich obszarów nowy powiat toruński), jak też trzy powiaty kujawskie odłączone od departamentu poznańskiego (brzeski, kowalski i radziejowski). Na mocy pokoju w Tylży część departamentu białostockiego Prus Nowowschodnich obejmująca powiaty bielski, białostocki, drohiczyński oraz fragmenty suraskiego, biebrzańskiego i dąbrowskiego została przyznana Rosji jako obwód białostocki. Pozostałe w księstwie powiaty stworzyły departament łomżyński. Komisji Rządzącej udało się dodatkowo podporządkować sobie dwa powiaty Nowego Śląska (lelowski i pilicki), które włączono do departamentu kaliskiego.

Podział administracyjny w latach 1807–1809

W roku 1807 kraj został podzielony na sześć departamentów. Dekretem królewskim z 19 grudnia 1807 roku departamenty podzielono na 60 powiatów. Ponieważ liczba powiatów wynikała z konstytucji, a faktycznie funkcjonowało jedynie 58 powiatów, przywrócono powiat zgierski w departamencie warszawskim i utworzono powiat dąbrowski w departamencie łomżyńskim.

Departament bydgoski – 10 powiatów

powiat brzeski
powiat bydgoski
powiat chełmiński
powiat inowrocławski z siedzibą w Gnojnie, od 29 marca 1808 w Inowrocławiu
powiat kamiński z siedzibą w Łobżenicy, od 29 marca 1808 w Wyrzysku
powiat kowalski
powiat michałowski z siedzibą w Michałowie, od 29 marca 1808 w Brodnicy
powiat radziejowski
powiat toruński
powiat wałecki z siedzibą w Strzelcach, od 29 marca 1808 w Pile

Departament kaliski – 13 powiatów, od 1810 roku 11 powiatów

powiat częstochowski
powiat kaliski
powiat koniński
powiat odolanowski
powiat ostrzeszowski
powiat piotrkowski
powiat radomszczański
powiat sieradzki
powiat szadkowski
powiat warciański
powiat wieluński
obszar dawnego Nowego Śląska, ulegający częstym zmianom:

1796–1807

powiat siewierski
powiat pilicki

od 9 grudnia 1807

powiat lelowsko-siewierski

od 12 grudnia 1808

powiat lelowski z siedzibą w Żarkach
powiat pilicki (o zupełnie innym składzie niż w wersji z 1807)

1810

liczne i znaczne wymiany terenów pomiędzy powiatami lelowskim, pilickim i olkuskim z departamentu krakowskiego
powiat lelowski i powiat pilicki (po powyższych zmianach) włączono do departamentu krakowskiego

Departament łomżyński – 7 powiatów

powiat biebrzański z siedzibą w Szczuczynie
powiat dąbrowski z siedzibą w Lipsku, od 6 maja 1808 w Augustowie
powiat kalwaryjski
powiat łomżyński
powiat mariampolski
powiat tykociński
powiat wigierski z siedzibą w Sejnach, od 6 maja 1808 powiat sejneński (po odłączeniu parafii Wigry)

Departament płocki – 6 powiatów

powiat lipiński
powiat mławski
powiat ostrołęcki
powiat pułtuski
powiat przasnyski
powiat wyszogrodzki

Departament poznański – 14 powiatów

powiat babimojski
powiat gnieźnieński
powiat kościański
powiat krobski
powiat krotoszyński
powiat międzyrzecki
powiat obornicki
powiat powidzki
powiat poznański
powiat pyzdrski
powiat śremski
powiat średzki
powiat wągrowiecki
powiat wschowski

Departament warszawski – 10 powiatów, od 1810 roku 12 powiatów

powiat błoński
powiat brzeziński z siedzibą w Strykowie
powiat czerski z siedzibą w Grójcu
powiat gostyniński, od 16 grudnia 1808 z siedzibą w Gąbinie
powiat łęczycki
powiat orłowski z siedzibą w Kutnie
powiat rawski
powiat sochaczewski
powiat warszawski
powiat zgierski z siedzibą w Piątku
powiat siennicki (od 1810 roku)
powiat stanisławowski (od 1810 roku) z siedzibą w Stanisławowie, później w Okuniewie

W 1808 roku wydzielono cztery największe miasta: Warszawę, Poznań, Kalisz, Toruń i nadano im rangę miast municypalnych.

Podział administracyjny w latach 1810–1815

Po wojnie polsko-austriackiej i pokoju w Schönbrunn zawartym 14 października 1809 obszar Księstwa Warszawskiego zwiększył się o terytorium Nowej Galicji oraz cyrkułu zamojskiego z Galicji Wschodniej. Stosunek powierzchni części popruskiej i części pogalicyjskiej wynosił 3:2. Dekretem królewskim z 24 lutego 1810 r. Nową Galicję podzielono na cztery departamenty. Kolejnym dekretem z 17 kwietnia 1810 roku obszar ten podzielono na 40 powiatów. Powiaty stanisławowski i siennicki włączono do departamentu warszawskiego. Z departamentu kaliskiego przeniesiono do departamentu krakowskiego powiaty pilicki i lelowski.